بیجاربام ایران؛ در گوشهای از بافت تاریخی شهرستان بیجار، کارگاهی نیمهخاموش قرار دارد که روزگاری سمفونی ارهها و رندهها، نبض اقتصاد محله را تنظیم میکرد؛ اما امروز سکوت سنگین دستگاههای بزرگ نجاری، حکایت از زخمی عمیق بر پیکره هنرهای سنتی این دیار دارد. استاد محمد نجار، آخرین بازمانده از نسل استادکاران بزرگ بیجار، در گفتوگو با خبرنگار ایرنا از روزهای دشوار این حرفه اصیل و راهکارهای احیای آن سخن گفت.
وی با اشاره به کاهش شدید تعداد فعالان این عرصه اظهار کرد: زمانی در همین فضای کوچک، ۱۰ کارگر ماهر زیر نظر چند استاد بزرگ مشغول به کار بودند و هر کدام در فن خاصی مانند گرهچینی یا فارسیبری تبحر داشتند؛ اما اکنون تنها یک استادکار کهنسال و یک شاگرد جوان باقی ماندهاند و دستگاههای غولپیکر کارگاه همچون مجسمههایی خاموش در انتظار معجزهای ایستادهاند.
این استادکار پیشکسوت با تأکید بر تفاوت ماهوی چوب طبیعی با محصولات صنعتی خاطرنشان کرد: چوب گردو و بلوط بیجار زنده است، نفس میکشد و با گذر زمان زیباتر میشود؛ برخلاف صفحات مصنوعی و امدیاف که سرد، بیروح و آسیبپذیرند. هیچ دستگاه تماماتوماتیکی نمیتواند ظرافت گرهچینی بدون میخ و پیچ را خلق کند؛ این هنر نیازمند صبر، شناخت دقیق الیاف چوب و عشقی است که سینه به سینه منتقل شده است.
سه مطالبه کلیدی برای احیای نجاری سنتی
استاد محمد نجار با بیان اینکه ناامید نیست اما نیازمند حمایت عملی است، سه درخواست مشخص از مسئولان شهرستان مطرح کرد و گفت: نخستین مطالبه ما ایجاد «نمایشگاه دائمی فروش مستقیم» در مرکز شهر بیجار است تا شهروندان بتوانند تفاوت کیفیت و اصالت چوب دستساز را با محصولات صنعتی از نزدیک لمس و مقایسه کنند.
وی دومین خواسته را اعطای تسهیلات کمبهره ویژه خرید چوب خام عنوان کرد و افزود: قیمت چوب گردو و ملچ به شدت افزایش یافته و نقدینگی کارگاهها قفل شده است. بدون دسترسی ارزان به مواد اولیه مرغوب، ادامه تولید باکیفیت ممکن نیست.
این هنرمند پیشکسوت سومین راهکار را گنجاندن آموزش عملی نجاری سنتی در مدارس فنیوحرفهای و الزام ادارات دولتی به استفاده از مصنوعات چوبی دستساز دانست و تصریح کرد: اگر مبلمان ادارات و دکوراسیون ساختمانهای عمومی از تولیدات داخلی تأمین شود، نیمی از مشکلات حل خواهد شد. این کارگاهها موزههای زندهای هستند که هنوز تولید میکنند و نباید اجازه داد مهارتهای سینه به سینه منتقلشده برای همیشه فراموش شوند.
چوب طبیعی؛ هویت فرهنگی و آرامش روانی
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند نجاری سنتی بیجار تنها یک حرفه اقتصادی نیست، بلکه بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی و معماری بومی منطقه است. استفاده از چوب طبیعی در منازل، علاوه بر دوام و زیبایی، خواص درمانی و آرامشبخشی دارد که در دنیای پرشتاب امروز بیش از پیش احساس میشود.
با این حال، هجوم کالاهای ارزانقیمت صنعتی و تغییر ذائقه مصرفکنندگان، نفس این هنر دیرینه را به شماره انداخته است. خانوادهها اغلب به جای سرمایهگذاری بر کالای بادوام و اصیل، ترجیح میدهند محصولات زودبازده و کمکیفیت خریداری کنند که این روند نه تنها معیشت استادکاران را تهدید کرده، بلکه خطر انقراض تکنیکهای ظریف نجاری سنتی را جدیتر ساخته است.
نقش مردم و رسانه در حفظ میراث ناملموس
جامعهشناسان شهری تأکید دارند که حمایت از صنایع دستی و سنتی، نیازمند تغییر نگرش همگانی است. خرید آگاهانه مصنوعات چوبی دستساز، تنها یک معامله تجاری نیست؛ بلکه سرمایهگذاری بر حفظ فرهنگ، اشتغال پایدار و سلامت روان جامعه است. رسانههای محلی نیز وظیفه دارند با معرفی ارزشهای این هنر و داستان زندگی استادکاران، حس تعلق و قدرشناسی را در بین شهروندان تقویت کنند.
در همین راستا، پیشنهاد میشود تورهای گردشگری خلاق با محوریت بازدید از کارگاههای فعال نجاری سنتی طراحی شود تا گردشگران ضمن آشنایی با فرآیند تولید، به مشتریان بالقوه این محصولات تبدیل شوند. همچنین برگزاری جشنوارههای فصلی چوب و هنرهای وابسته به آن، میتواند انگیزه جوانان برای ورود به این عرصه را افزایش دهد.
لزوم تشکیل کارگروه نجات صنایع چوبی
با توجه به وضعیت بحرانی نجاری سنتی در بیجار، تشکیل کارگروه ویژهای با حضور فرمانداری، اداره میراث فرهنگی، صنعت و معدن، شهرداری و نمایندگان اصناف ضروری به نظر میرسد. این کارگروه میتواند با تدوین نقشه راه کوتاهمدت و بلندمدت، اقدامات حمایتی را هماهنگ و اثربخش سازد.
همچنین ثبت ملی «نجاری سنتی بیجار» بهعنوان میراث ناملموس، میتواند ضمن ایجاد چتر حمایتی قانونی، زمینه بهرهمندی از اعتبارات ملی و استانی را فراهم آورد. شناسایی و مستندسازی تکنیکهای منحصربهفرد استادکاران پیشکسوت نیز باید پیش از فوت آنان یا ترک حرفه، با اولویت انجام شود.
چوب منتظر دستان پرمهر شماست
استاد محمد نجار در پایان پیام خود را خطاب به مردم و مسئولان چنین بیان کرد: خانهای که بوی چوب طبیعی میدهد، روح دارد. با خرید یک صندلی، درب یا قاب پنجره دستساز، شما تاریخچه، فرهنگ و آینده یک جوان هنرمند را خریداری میکنید. نگذارید صدای رنده از کوچههای بیجار حذف شود.
وی افزود: چراغ این کارگاه روشن اما کمرمق است و برای شعلهور شدن نیاز به اکسیژن حمایت شما دارد. بیایید دست به دست هم دهیم تا دوباره صدای ضربههای چکش و غرش ارهها، نویدبخش رونق و آبادانی شهرمان باشد. چوب منتظر دستان پرمهر شماست.
شایان ذکر است شهرستان بیجار با سابقه دیرینه در هنرهای چوبی و برخورداری از جنگلهای زاگرس، یکی از کانونهای مهم نجاری سنتی در غرب کشور بوده است. احیای این هنر، علاوه بر ارزش فرهنگی، میتواند به توسعه گردشگری و اشتغال پایدار در منطقه کمک شایانی کند.
انتهای خبر/